Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь Мікола Мятліцкі
Встречи,  Мир писателя,  Творчество друзей

Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь Мікола Мятліцкі: «У лясы, пасаджаныя намі, як у памяць можна ўвайсці”

  • Сам-насам з паэтам

Знакаміты паэт Мікола Мятліцкі нарадзіўся ў вёсцы Бабчын Хойніцкага раёна. На кмечанай атамам радзіме шумяць яго бары. У абарону ўсяго жывога на зямлі гучаць пранікнёныя радкі паэта.
Ведаючы, які Мікола Міхайлавіч цікавы субяседнік, даўно хацела з ім пагутарыць. А той сказаў, як адрэзаў: “Прыйдзе вясна – вось тады і пабалакаем”.

Хацелася бегчы ласінымі сцежкамі…

Што асабліва запомнілася Вам з дзяцінства?

– Я вырас у краі, дзе не чалавек ішоў у прыроду, а яна сама гарнулася да яго. Гэта Палессе тых часоў, калі яно яшчэ не ведала меліярацыі, і балота падступала да самых хат. Што такое дрыгва, твань, ведаю па ўласнай вуліцы. Усё наша маленства бабулі толькі тым і займаліся, што выцягвалі падшыванцаў з копанак або ямін.

Таму любоў да прыроды і прырода ў маёй душы – тоеснае.

Потым адкрыліся лясы – неабсяжныя, на дзясяткі кіламетраў. Мае палескія пушчы, бары, дубнякі… Велічны свет прыроды з яго таямніцамі, а часам і небяспечнасцямі. Не раз зусім блізка было чуваць воўчае выццё. Здаралася, прама на агародах мае вяскоўцы палявалі на драпежнікаў.

Гэта ў дзіцячую душу наганяла нейкі страх, але ў той жа час і вельмі прываблівала. Хацелася прабегчыся ласінымі сцежкамі, асабліва калі ласі разам са статкам кароў прыходзілі ў вёску. Бывала, напрамкі па градах лось ішоў да балота. У такім першабытным свеце я вырас.

Бараню прыроду паэтычным радком

Калі Вы адчулі пагрозу планетарнага маштабу?

– У 1967 годзе ўсё гэта рухнула. Прайшла меліярацыя, якую спярша вельмі ўхвалялі. Потым радасць сталі здзімаць тарфяныя буры. Ад іх чарнеў снег. І ў маім сэрцы любоў да прыроды памножылася на вялікую шчымоту і ўзмоцненае разуменне неабходнасці яе берагчы і бараніць.

Гэта часта гучыць у маіх вершах. Мне надзвычай шкада страчанага: светлага свету маленства, дзівоснай непаўторнай прыроды. А калі здарылася аварыя на Чарнобыльскай АЭС, стала зразумела, што гэта катастрофа планетарнага маштабу. Калі мы, людзі, будзем неабачліва адносіцца да гэтага цуду – нашай зямлі, то пад пагрозай можа апынуцца і само існаванне чалавека.

Таму я, напэўна, у паэзіі адзін з самых ярых барацьбітоў за тое, каб прырода і чалавек жылі ў гармоніі. Здзічэлая бязлюдная зямля, як у чарнобыльскай зоне адчужэння, не можа быць названа прыродай у поўным сэнсе гэтага слова.

Чалавек гарманізаваў ваколле: мы любуемся палямі, пасадкамі абапал дарог, акультуранай і прыведзенай у парадак роднай зямлёй, а не варожым наступам кустоўя і пустазелля. Прырода з чалавечым тварам, акружаная нашым клопатам, павінна заставацца на зямлі спаконвечна.

Лёс звязаў мяне некалькі дзясяткаў гадоў таму з цудоўным кутком нашай Бацькаўшчыны – Астравеччынай, дзе такія ж прыгожыя лясы, азёры і рэчкі крынічнай чысціні, як і на роднай Хойніцкай зямлі. Мне вельмі падабаецца, што ў раёне многае робіцца ў накірунку прапаганды сярод моладзі важнасці прымнажэння нашых прыродных багаццяў.

Як баравікі дапамаглі стаць ляснічым

Ці праўда, што будучы школьнікам, Вы няблага зараблялі?

– У школьныя гады ў мяне была вельмі сур’ёзная пасада – я кіраваў школьным лясніцтвам.

Да нас у Бабчын быў прысланы новы ляснічы Уладзімір Сямёнавіч Гаўрыленка. У першы ж месяц сваёй працы ён прапанаваў арганізаваць школьнае лясніцтва. Я быў тады сямікласнікам. Як чалавека, які любіў лес і больш за ўсіх у вёсцы збіраў баравікоў, мяне і вырашылі выбраць школьным ляснічым. Нам пашылі форму, адвялі 909 гектараў лесу, разбітага на 11 абходаў.

Тры гады запар мы займаліся добраўпарадкаваннем былога калгаснага хвойніка, так званага абхода № 1, дзе лес быў высечаны і вынесены вясковымі ўдовамі ў вязанках за плячыма ў вайну і пасля яе. Многа працавалі на саміх дзялянках, апошнія пасадкі завяршылі, ужо будучы дзевяцікласнікамі. Нам, дарэчы, і грошы плацілі за гэтыя лесапасадкі. Атрымлівалі амаль па пяцьдзясят рублёў. Бацька, мо, семдзесят рублёў зарабляў. Вось што ляснічы для нас зрабіў!

Сёння кроны гэтых дарослых хвой шумяць ужо высока над нашымі галовамі. Я магу з гонарам паўтарыць свае ўласныя радкі:

У лясы, пасаджаныя намі, як у памяць можна увайсці.

Плашч з сюрпрызам

Узгадайце самую праўдзівую гісторыю, якую толькі ведаеце.

– Помніцца такі выпадак. На Майдане – у партызанскім урочышчы – садзілі дзялянку. З намі звычайна ездзіў наш завуч Міхаіл Паўлавіч Рудчанка, былы лётчык. У вайну яго кантузіла. Зараз ён жыў у суседнім з маёй вёскай Рудакове і быў такі ж прыродалюб, як і ўсе мы. У тыя красавіцкія дні было яшчэ золка. Міхаіл Паўлавіч браў з сабой вайсковы цёмна-сіні плашч, які заўсёды вешаў на галіне рослага дуба, дзе месціўся наш стан.

Аднойчы раніцай суседка па парце Люда Нікіценка расказала, як прыбегла жонка Міхаіла Паўлавіча з крыкам: “Дапамажы!”. Дзяўчына кінулася ў хату. А там завуч стаіць на ложку на падушках, а па падлозе круціцц вуж. Аказалася, нехта паклаў яго ў кішэню плашча. А той плашч скруціў і ткнуў у сумку…

Мае аднакласнікі, Колька Буйневіч і Генка Грышкавец, былі ў вялікай крыўдзе на Міхаіла Паўлавіча за тое, што ён цэлы год ставіў ім двойкі. Хлопцы былі яшчэ тыя шалапуты, і я ўвесь час думаў, што гэта яны так пажартавалі. Калі стрэліся з Колем Буйневічам, стаўшым вялікім начальнікам, узгадалі той выпадак. Кажу: ”Гады прайшлі, прызнайся”. Той стаіць на сваім: “Не, не я. А столькі ж нацярпеўся!” На той момант якраз падвярнулася дачка нашага ляснічага. Расказаў ёй пра тое здарэнне і папрасіў: “Галя, пацікаўся ў свайго бацькі наконт вужа”. Тая ў хуткім часе звоніць: “Бацька ўспомніў. Гэта ж ён вужаку падкінуў”. Вужоў тады многія з маіх сяброў спакойна бралі ў рукі, пазнавалі іх па жоўтых “вушках”.

“Сказаў ваўку: “Хіба чалавека не бачыў?”

А ці было Вам калі не да жартаў?

– У 2010 годзе ў Перавозніках “пашчасціла” сустрэцца нос у нос з ваўкамі. Нават апавяданне напісаў “Ваўкі побач”. Было гэта 17 верасня. Я вяртаўся з маладняку, і на самім беразе Віліі прыкмеціў двух шэрых сабак. Адзін рухаўся паперадзе, другі – з правага боку на паўкорпуса ад яго. Падумаў – нехта з грыбнікоў ідзе з бярэзніку, і сабакі яго суправаджаюць. Смела рушыў уперад, завярнуў на строму. Выходжу, і тут насутрач – ваўкі.

Воўк у метрах пяці садзіцца, як Брэжнеў у прэзідыуме. Бачу, як сківіцы ягоныя ходзяць. Ваўчыца па маім следзе падышла да мяне, пацерлася аб нагу. Я нават зараз пругкасць яе поўсці адчуваю.

Нейкая дзіўная ўнутраная сіла ўзяла нада мною верх. Я настолькі сканцэнтраваўся, што зусім не разгубіўся. Ваўку сказаў: “Хіба чалавека не бачыў?” У мяне ў руках былі вядро і цэлафанавы мяшок. Прыпадняў мяшок, калі ваўчыца церлася. Тая вярнулася да ваўка, села побач. Ён хітнуў галавой, яны падняліся і пайшлі. Пасля ў каго ні пытаўся, ніхто ні разу тых ваўкоў не бачыў.

Расказваў гэту гісторыю свайму добраму знаёмаму, вялікаму знаўцу ваўчыных нораваў. Той кажа: “Веру, што не хлусіш. Надта натуральна апісваеш паводзіны ваўкоў. Пашанцавала табе, дружа. Мусіць, ваўкі былі сытыя і людзьмі не пакрыўджаныя”.

Колькі хадзіў па гушчарах, думаў: тут жа ваўкі водзяцца. Ласіныя рогі знаходзіў, казулі побач гойсалі, калі журавіны збіраў. А воўчае месца аказалася тут: на беразе рэчкі, на самой дарозе, куды моладзь прыязджае на пікнікі. Было і такое: непадалёку ад воўчага месца, як цяпер яго называю, з Максімам Лужаніным збіралі рыжыкі.

Пашырыць геаграфію душы

Што, на Ваш погляд, яднае ў сабе слова “паэзія”?

– Сакавік – месяц абуджэння: першы сок, першыя ручаі, бусел прылятае… У нас на Палессі гэта першыя плюшнік, сон-трава, лотаць, коцікі на вербах… Сакавік – мой месяц і па нараджэнні, і па стану душы.

Прадчуванне і адчуванне вясны заўсёды настройвае на творчую хвалю. Красавік, сакавік, май – гэта росквіт прыроды. Пасля вясновага ўздыму лета працуе на яе мудрасць. Верасень з яго верасамі, высокім сонцам – як водгук летняй цеплыні. Восень – пара ўдумлівай сталасці прыроды… У кожнай пары – свае фарбы, свой настрой, свая паэзія.

Як паэт я значна пашырыў геаграфію сваёй душы, калі пабываў у адметных кутках нашай Бацькаўшчыны. Лічу, што кожны творца павінен усё гэта хараство ўбачыць на свае вочы. Інакш нічога вартага не скажаш пра свой народ, сваю краіну.

Сёння, на жаль, многія больш ведаюць замежжа, чым сваю Радзіму. Адсюль, магчыма, іх нігілізм: а што там у нас ёсць? Я бачыў і горы, і стэпы. У іх свая прыгажосць. Але веліч нашых бароў, блакіт нашых азёраў і рэк, птушыны хор у лясах – гэта тое, што ніколі не надакучыць, не саб’е на аднастайнасць. Гэта тое, чым жыве душа сапраўднага беларуса.

Алена Стэльмах


Мікола МЯТЛІЦКІ

* * *
Ступаю сцежкаю грыбной
Пад каланадай гонкіх хвой.

Ігліцай высцелены дол,
І смольна прэе кожны ствол.

І рад, што ў нетры баравой
Шчэ грыб спатканы кожны – твой.

* * *
Над Віліяй сосны зубчатай сцяной
На беразе ўсталі – адна пры адной.

Бруіцца ракі санцалікая плынь,
Гушкае высокіх нябёсаў святлынь.

І вольхі ўчарнелыя безліч гадоў
Стаяць, як жанчыны, што з доляй удоў.

* * *
Латока, Прыазер’е, Кумяліна.
Мне памятная кожная мясціна.

Камлістая, як толькі ўзвесці вока,
Шумела глуха соснамі Латока.

У птаства мела поўнае давер’е
Парослае чаротам Прыазер’е.

Ласёў вадзіла сцежкамі няспынна
Праз хмыз густы балотны Кумяліна.

Цяпер яны – мінулага быліна,
Латока, Прыазер’е, Кумяліна.

* * *
Той лес, які ў юнацтве я садзіў,
Які паўстаў сцяною гонкіх хвой,
Сягоння зноў сцяжынамі схадзіў,
І пела сэрца з асалодай: мой!

І не было мне лепшае красы –
Спявалі птушкі, зумкалі чмялі.
Калі ўстаюць за спінаю лясы,
То не дарэмна жыў ты на зямлі.

* * *
Прайшоўся смерч па лесе паласой,
Не выстаялі – рухнулі яліны,
Тапырацца павыдзертым карэннем.
На вершалінах іх калісь аблокі
Гушкаліся, як дзеці на арэлях,
У макаўкі іх сонца цалавала,
Дажджы змывалі ссохлую ігліцу,
Маланкі запляталі стужкі ў вецце,
Калоліся аб іх іголкі зоркі,
І месяц тут не раз ружовашчокі
Палохаў соў назойлівым свячэннем.

Цяпер ляжаць камлі на прэлым доле,
Парослыя паўзучым чэпкім мохам,
Кару абселі рыжыя паганкі,
Стачылі дрэвагубы-караеды,
Між голля з ацярэбленай ігліцай
Бруснічнік ніцы растапырыў лісце,
Падняўся хмыз; і папаратнік рослы
Узорныя раскінуў парасоны.

Ляжаць камлі і думаюць пра неба.
Ніколі ім не ўстаць з сырога долу.
Ніколі не гушкаць ужо аблокі,
Не цалавацца раніцаю з сонцам,
Не умывацца цёплымі дажджамі,
Не заплятаць маланак стужкі ў вецце,
А толькі стаць амшэлаю трухой.

* * *
Сустрэнеш між бору яліну,
І спынішся не на хвіліну.

Яна перад кожнай сасонкай
Красуецца постаццю гонкай.

Узнеслася пышна высока,
Паставаю радуе вока.

А зойдзеш у ельнік густы –
Суцэльны палон глухаты.

Яліны адна пры адной –
Як схованка цемры скразной.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте, как обрабатываются ваши данные комментариев.